semnan
   
 
معرفي اجمالی استان سمنان

 

استان سمنان با مساحتي بالغ بر 95815 كيلومتر مربع، 8/5 درصد از کل مساحت خاکی و از نظر وسعت ششمین استان وسیع کشور محسوب می­شود. جمعيت استان سمنان براساس سرشماري سال 1385 بالغ بر 589742 نفر مي­باشد كه 75 درصد در مناطق شهري و 25 درصد در مناطق روستايي ساكن هستند.

نرخ رشد جمعيت در استان 86/1 درصد و ميانگين سني افراد 2/21 سال و طول عمر متوسط مردم 5/65 سال مي­باشد. بر اساس آخرين تقسيمات كشوري استان سمنان داراي 5 شهرستان، 17شهر، 13 بخش، 29 دهستان و 789 آبادي داراي سكنه مي­باشد. اين استان در همسايگي استان­هاي مازندران، گلستان، اصفهان، خراسان، تهران و قم قرار دارد.

وضعيت اقليمي

وجود دو واحد مورفولوژيك اصلي يعني ارتفاعات البرز در شمال و كوير مركزي در جنوب، تمامي عوارض طبيعي استان را تحت تاثير قرار داده و مناظر بسيار چشم گيري را به وجود آورده است. از مهمترين عوارض طبيعي مي توان به قله هاي متعدد اشاره كرد كه مهترين آنها عبارتند از: نيزوا، خوش ييلاق، چناشك، شاهوار، سرلك و كلرز.

محددوديت در نزولات جوي و وجود سازندهاي تبخيري گچ و نمك دار در مناطق مختلف استان، باعث محدوديت در ميزان منابع آب و كاهش كيفيت آن شده است. رودخانه هاي موجود در اين منطقه غالباً به صورت فصلي و خشك رود و فقط در مواقع بارندگي تشكيل سيلاب هايي را مي دهند كه در نهايت به دشت كوير منتهي مي شوند. مهترين رودخانه هاي استان حبله رود، گل رودبار، چشمه علي، تاش و كال شور هستند.

استان سمنان به خاطر موقعیت جغرافیایی، اقلیم بیابانی و نیمه بیابانی ومحدودیت‌های آب وخاک، از موقعیت کشاورزی مطلوبی برخوردار نیست. تنها دو درصد از کل مساحت استان زیر کشت آبی و دیم است. عمده ترین محصولات این استان را گندم، جو، سیب زمینی، پنبه (وش) بومی و ورامینی، یونجه، اسپرس، شبدر و چغندرقند تشکیل می‌دهند. از لحاظ دام داری این منطقه به علت دارا بودن مراتع از وضعیت نسبتا” خوبی برخورداراست. استان سمنان با ۵/۵ میلیون هکتار مرتع و ۵/۲ میلیون واحد دامی یکی از قطب‌های دام پروری کشور به شمار می‌آید. استان سمنان از مراکز قابل توجه صنایع دستی و از قطب‌های صنعتی کشوربه شمار می‌رود. دراین استان انواع صنایع دستی نظیر قالی بافی، گلیم بافی، نمد مالی، سرامیک و سفال سازی و … وجود دارد.

مطالعات زمین شناسی انجام شده نشان می‌دهد که قدیمی ترین تشکیلات از سنگ‌های پالیوزوییک تا آبرفت‌های کوارترنری دراین منطقه وجود دارد. سنگ‌های دوران دیرین‌زیوی در شمال سمنان، اطراف شهمیرزاد و جنوب ارتفاعات شمال دامغان و شاهرود وجود دارند. سنگ‌های دوران میان‌زیوی در شمال شهمیرزاد در حوالی شیخ چشمه سر و جام دیده می‌شود. رسوبات دوره دوران ترشیاری از سمنان تا آهوان و طبقات گچدار در شمال سمنان دیده می‌شوند. سنگ‌های دوران کواترنری نیز از کوه‌های شمالی تا دشت کویر دیده می‌شوند.

بر اساس اطلاعات موجود علاوه بر واحدهای صنعتی درحال تولید، واحد‌های قابل توجه دیگری نیز در دست ساختمان است که از این تعداد بیش ترین واحد در شهرستان سمنان (۵۶٪) و کم ترین واحد در شهرستان دامغان (۱۳٪) مستقر هستند. نظر به وضعیت زمین شناسی منطقه، این استان از نظر تنوع مواد معدنی نیز یکی از مناطق غنی کشور به شمار می‌آید. معادن فعال استان را زغال سنگ، کرومیت، گچ، نمک، سیلیس، سولفات دوسود، دولومیت، پتاس، خاک‌های صنعتی، مس، سرب، روی، بوکسیت، منگنز، گوگرد، فسفات و...تشکیل می‌دهند.

پيشينه تاريخي

محدوده كنوني استان سمنان، بخشي از ايالت "ورن" يا "ورنه" چهاردهمين ايالت از تقسيمات شانزده گانه اوستايي در دوره باستان بوده كه در تمام حكومت مادها و هخامنشيان، بخشي از قلمرو سرزمين پارت را تشكيل مي داده است. ايالت مذكور در دوره ساسانيان به "پشتخوارگر" تغيير نام داده اما شامل همان شهرهايي بوده كه در ايالت پارت موجود بودند. در دوران سلوكيان و اشكانيان اين سرزمين "كوميسنه" يا كوميشان ناميده مي شد كه پس از اسلام به "كومش" يا "قومس" تغيير نام يافته است. ایالت کومش )قومس) از کانون‌های مهم اسماعیلیان در قرن‌های ششم و هفتم هجری بود. به طوری که در این ایالت ۱۵۰ قلعه در اختیار این فرقه بود که هر مجموعه از آن‌ها را یک کدخدا و هر قلعه مجزای آن را یک محتشم که به منزله فرماندار کل یا حاکم بزرگ بود، زیر نظر داشت. سمنان در دوران مغول، هم چون سایر نقاط ایران از حمله و کشت و کشتار این قوم در امان نماند و متحمل خسارات جانی و مالی بسیار شد. این کشت و کشتار، در زمان تیمور لنگ نیز که از سال ۷۸۳ هجری حمله به ایران را شروع کرد، ادامه یافت.

پس از ظهور و استقرار حکومت صفویان، شاه اسماعیل صفوی به سرکوب گردن کشان ولایت‌ها پرداخت. از جمله، حاکم قلعه فیروزکوه را دستگیر کرد و به این ترتیب، ولایت فیروزکوه و خوار، سمنان و سنگسر به تصرف صفویان درآمد.

کریم خان زند با عنوان وکیل الرعایا مدت ۲۹ سال در ایران سلطنت کرد، ولی در این مدت شهرهای سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام، را در اختیار بزرگان خانواده قاجار قرار داد. بعد از مرگ خان زند، آغا محمد خان شیراز را ترک کرد و به طرف کومش و دامغان رفت و با گرد آوردن عده‌ای از افراد قبیله خود، سرانجام توانست به ولایت کومش (سمنان، دامغان و بسطام) و ولایت جنوبی دریای خزر دست یابد.

پس از آغا محمد خان، برادر زاده وی به نام فتحعلی شاه قاجار بر اریکه سلطنت تکیه زد و از همان ابتدای سلطنت، سرزمین قومس را که زادگاهش بود مورد توجه قرار دارد و ذوالفقار را به عنوان حاکم سمنان برگزید. نام جغرافیایی قومس تا اواخر دوران قاجاریه بر سر زبان‌ها بود، لیکن در دوران حکومت پهلوی اول، سمنان در شمار شهرهای استان دوم، یعنی مازندران در آمد.

در آغاز سال ۱۳۴۰ هجری شمسی در زمان نخست وزیری دکتر علی امینی و وزارت کشور سپهبد عزیزی، به پیروی از سنت تاریخی، طبق تصویب نامه هیئت وزیران، ایالت کومش (سمنان، دامغان، شاهرود، بسطام وسرخه)وجنوب طبرستان یعنی سنگسر(مهدیشهر)، و شهمیرزاد و نقاط تابعه آنها از نظر تقسیمات کشوری به نام فرمانداری کل سمنان نامگذاری شد. مرکز حکومت آن نیز در شهر سمنان تعیین و مستقر گردید .

در سال ۱۳۵۵ هجری شمسی طبق تصمیم دولت وقت با اضافه شدن دماوند، فیروزکوه، گرمسار و ورامین فرمانداری کل سمنان به استان سمنان تبدیل شد و مرکز آن نیز همچنان شهر تاریخی سمنان باقی ماند. البته طبق تقسیمات کشوری سال‌های اخیر، سه شهر دماوند، فیروزکوه و ورامین از استان سمنان جدا گردیدند.

كاوش هاي باستان شناسي در سطح استان نشان مي دهد كه محدوده كنوني استان سمنان يكي از قديمي ترين كانون هاي استقرار تمدن در فلات ايران مي باشد و پيشينه اين استقرار به هزاره ششم قبل از ميلاد بر مي گردد. چنين قدمت تاريخي اي باعث شده كه بسياري از ويژگي هاي زبان ايران باستان در گويش مردم اين خطه از كوير وجود داشته و حفظ شود. بررسي ويژگي ها صوتي گويش سمناني نشان مي دهد كه اين گويش ادامه زبان پهلوي شمالي بوده و بسياري از اختصاصات زبان پارتي در آن حفظ شده است.

استان سمنان از نظر تاريخي داراي قدمتي طولاني است و وجود آثار تمدني قديمي در نقاط مختلف استان گواه بر اين مدعا است. گذر جاده ابريشم از اين استان كه آثار آن نيز در شهرستان گرمسار باقي مانده نشانگر موقعيت مهم استان در كشور و جايگاه منحصر به فردش در مبادلات اقتصادي ايران قديم است. مهمترين آثار باقيمانده از ادوار گوناگون تاريخي به تفكيك هر شهرستان عبارتند از:

سمنان:–  نرو ارم – چشمه معدني تلخاب ، شورآب ، نمک دره - چشمه هاي آب مراد  –- چشمه هوا خورسو – چشمه جوين – چشمه امام زاده زيد – چشمه امام زاده عبدالله - پارک جنگلي سوکان – پارک جنگلي کومش – پارک جنگلي محلات - - قلعه کوش مغان – قلعه لاسگرد قلعه پاچنار - حمام پهنه و گرمابه حضرت – حمام ناسار – حمام قلي – حمام نخست - آب انبار سرخه – آب انبار ناسار – آب انبار کارخانه - آب انبار کهنه دژ – آب انبار توکلي - برج چهل دختران - تپه ناسار- کاروان سراي شاه عباسي – کاروان سراي لاسگرد – کاروان سراي شاه سليماني و شيخ علاءالدوله - دروازه ارگ – ارگ علاء - مدرسه حاج فتحعلي بيگ – مدرسه صادق خان - آتشگاه سمنان - دارالحکومه سمنان - يخدان آتشگاه

مهدی شهر: قله هاي نيزوا سياهکوه، مرغک و فيل کوه - غار دربند- منطقه حفاظت شده پرور - قلعه سارو- شيخ چشمه سر شهميرزاد– چشمه روزيه – چشمه آب گرم – کافرقلعه - شیر قلعه شهمیرزاد – امام زاده قاسم – موزه ایل عشایر سنگسر – کاخ ملاده – منطقه حفاظت شده پرور – حسینیه المهدی – آب انبار حسینیه اعظم – باغ گردوی شهمیرزاد - قدمگاه – آب قولنج

دامغان: قله شاهدار – 30کيلومتري دامغان به ارتفاع 3251 متر - چشمه علي و رودخانه چشمه علي در 35 کيلومتري شمال غربي دامغان - چشمه آبسيج و چشمه کشت دشت - چشمه هاي آب معدني جيران قلعه – چشمه باد آب سل آباد آستانه دامغان – باد آب سورت - تپه هاي ماسه اي بادي حسن آباد - نمکزار کوير دامغان - تپه حصار دامغان - پارک جنگلي دامغان - عمارت آغا محمدخان و فتحعلي شاه - عمارت دختر ناصرالدين شاه ( اميرآباد) - قلعه هاي مايان – برج طغرل – برج پير علمدار - گنبد زنگوله - رباط شاه عباسي – بازار قديمي دامغان - مدرسه موسويه – مدرسه مطلب خان - نقاره خانه - آتشکده صبح - مسجد تاريخانه - مسجد جامع دامغان- مقبره شاهرخ ميرزا – گنبد چهل دختر - امام زاده جعفر و امام زاده محمد - بقعه عبدالعالي و عبدالمعالي – بقعه امام زاده ابراهيم

شاهرود: قله شاهوار در 30 کيلومتري شاهرود - چشمه ني – چشمه مهاجرت - پارک جنگلي شاهرود - جنگل ابر - منطقه حفاظت شده خوارتوران – منطقه حفاظت شده خوش ييلاق - قلعه ميامي – قلعه پارت ها - حمام اميريه - برج کاشانه – برج مزج - تپه سنگ چخماق – تپه خوريان کاروانسراي مياندشت – کاروان سراي عباس آباد - مدرسه بيد آباد – مدرسه شاهرخيه (بسطام)– مدرسه بازار – مدرسه محمد خان زمان - يخدان ميان آباد – يخدان مزج – يخدان عباس آباد - مسجد جامع ( بسطام) – مسجد حضرت مجتبي - آرامگاه بايزيد بسطامي (بسطام) – آرامگاه شيخ ابوالحسن خراقاني – آرامگاه شيخ عمادالدين – آرامگاه ابن يمين فرومدي – آرامگاه شيخ حسن جوري - امام زاده محمد

گرمسار: چشمه شاه - چشمه عين الرشيد – چشمه امام زاده خوشنام – چشمه سنگ آب – چشمه يخچال - چشمه کهنه ده – چشمه شهر آباد - پارک جنگلي گرمسار - قصر شاه عباس ( قصر بهرام) – قصر عين الرشيد – قصر حرمسرا - قلعه بنکوه - آب انبار گرمسار – آب انبار ناسار - تپه گيس- کاروان سراي ده نمک - يخدان شه سفيد - تکيه آرادان - امام زاده سلطان شاه نظر – بقعه امام زاده علي اکبر - رودخانه حبله رود

استان سمنان همواره مهد دانشمندان ، شعرا و هنرمندان باذوق بوده، كه شهرت و اعتبار بعضي از آنها فراتر از مرزهاي ايران است. از مشهورترين علما، دانشمندان و عرفای اين ديار مي­توان به منوچهري دامغاني، ابن يمين فريومدي، فروغي بسطامي‌، سلطان بايزيد بسطامي، شيـخ ابوالحس خـرقاني، شيخ علاءالدوله سمناني، حاج ملاعلي سمناني، علامه حائري مازندراني ، آيت الله محمد رضا فيض ، آيت الله نجات ، آيت الله محمد کاظم مهدوي دامغاني ، آيت ا... يوسف خراساني حائري، دکتر ذبيح الله صفا، استاد حبيب يغمايي ، آيت الله محمد صالح حائري مازندراني ، محمود حسيني شاهرودي ، خواجوي سمناني ، محمد صادق رفعت سمناني ، محمدرضا فيض سرخه اي ، ابو عبدالله دامغاني ، افتخارالدين دامغاني ، حسن دامغاني ابراهيم سمناني ، اشرف جهانگير سمناني ، حسين سمناني ، علي اکبر سمناني ، علاءالدوله سمناني ، آقا بابا شهميرزادي... اشاره کرد.

 
 
 

1392@ تمام حقوق سایت متعلق به صدا و سیمای مرکز سمنان می باشد. هرگونه برداشت مطالب با ذکر منبع بلامانع است.